بسم الله الرحمن الرحیم

اولین کلمه از 92 مرتبه تکرار کلمه از ریشه «سجده» در مصحف قرآن حکیم در آیه 34 سوره بقره آمده و دو مرتبه تکرار شده است و نشانی از 34 سجده واجب در 17 رکعت نمازهای واجب روزانه دارد.

سجده در لغت به معنای تذلٌل و خوار شدن آمده است [۱]. و در اصطلاح فقهی، گذاشتن پیشانی بر زمین را سجده می گویند [۲]. در روایات زیادی، سجده به عنوان بهترین حالت انسان معرفی شده است. پیامبر اکرم، صلی الله علیه و آله و سلم، می فرماید: «بنده به چیزی با فضیلت تر از سجده پنهانی، به خداوند نزدیک نشده است» [۳].

سجود در لغت به معنای فروتنی، افتادگی و … آمده است. در شرع مقدس به معنای نهادن مقداری از پیشانی بر زمین یا غیر آن در حالی که چیزی بین پیشانی و چیزی که بر آن سجده می شود، حایل و فاصله نباشد. دلیل آن روایتی است که می گوید: “هنگامی که سجده می کنی پیشانی ات را بر زمین بگذار و سریع به زمین نزن؛ (مانند نوک زدن کلاغ بر زمین)” [۴].

در برخی از آیات قرآن کریم به سجده کردن تمامی موجودات دارای شعور، درک و عقل اشاره شده و درجه و رتبه انسان را بالاترین رتبه در میان موجودات معرفی کرده است.

علاوه بر این آیات، برخی دیگر، بر سجده کردن جنبندگان و حتی اجسام و اشیاء عالم دلالت دارند که آدمی را به تفکر و اندیشه درباره چگونگی سجده کردن این موجودات وا می‌دارد.

آیاتی که درباره سجده کردن، نازل شده است را می توان به چند گروه تقسیم کرد، آیاتی که بر سجده کردن عقلا اشاره کرده، آیاتی که جنبندگان و اشیا را داخل نموده و آیاتی که به سجده درختان، گیاهان، ماه و خورشید و دریاها اشاره کرده است.

نسبت این آیات با هم عموم و خصوص است و هیچ تعارضی با هم ندارند و در شرایط متفاوت برای بیان مفاهیم متفاوت نازل شده‌اند.

لفظ سجده در اصطلاح به این معنا است که انسان پیشانی خود را به روی زمین گذارد و اثرش این است که در برابر خداوند خضوع و خشوع می کند.

در این آیات، سجده معنای عامی دارد و معنای لفظی به معنای خضوع و خشوع در برابر خدا است، لذا تمامی موجودات و ذرات از آن جایی که دارای شعور هستند و کاملا مطیع خداوند می باشند و در برابر قدرت، علم و اراده الاهی خضوع و خشوع دارند در حقیقت بر خداوند سجده می کنند.

هر موجود و ذره ای در این عالم با توجه به رتبه وجودی خود، علم و شعور دارد، البته علم و شعور یک اتم با شعور یک انسان کاملا متفاوت است، ولی به همان اندازه خداوند را سجده می کند و در برابر او خاضع و خاشع است.

علم و شعور در تمامی موجودات عالم جاری و ساری است ولی انسان های عادی از درک آن عاجز هستند.

اگر این آیات بر کوه‌ها نازل می شد از عظمت و قدرت الاهی خرد شده و تاب و تحمل نزول این آیات را نداشتند [۶].

امام خمینی (ره) در مورد اسرار و رازهای حالت سجده می گوید: راز اصل سجده، ترک خویشتن، چشم از خود شستن و چشم بستن از ما سوی الله می باشد، سرّ قرار دادن سر بر خاک، چشم پوشیدن از مقامات خود و علامت تسلیم تام بودن و توجه به اصل خویش و یادآوری از نشئه خاکی خود است.[۵]

پیامبرگرامی اسلام، صلی الله علیه و آله و سلم، فرمودند:

"اقراب ما یکون احدکم من ربه و هو ساجد فاکثروا من الدعاء فیه"

بنده هنگام سجده، از هر حالتی، به خداوند نزدیک تر است، پس در سجده بسیار دعا کنید.

سجده هاى طولانى براى خدا، روح و جان انسان را پرورش مى دهد و بارزترین نشانه هاى عبودیّت و خضوع در پیشگاه پروردگار است. به همین دلیل در هر رکعت نماز دستور دو سجده داده شده است، و سجده شکر و سجده هاى واجب و مستحب تلاوت قرآن نیز از بارزترین مصادیق سجده است.

انسان در حال سجده همه چیز جز خدا را فراموش مى کند، و خود را به او بسیار نزدیک مى بیند و بر بساط قرب او جاى مى گیرد.

 منابع:

[۱]. راغب، اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۳۹۶، چاپ اول، دار القلم، دمشق، ۱۴۱۶ هـ ق.

[۲]. ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث، ج ۲، ص ۲۱۳، چاپ چهارم، مؤسسه اسماعیلیان، قم ۱۳۶۴هـ ش.

[۳]. مجیدی، غلام حسین، نهج الفصاحة، ج ۱، ص ۴۶۱، چاپ اول، مؤسسة انصاریان، قم، ۱۳۷۹٫.

[۴] .ابن حبان، صحیحه، ج ۱، ص ۲۶۴٫.

[۵]. امام خمینی (ره)، آداب نماز، ص ۳۵۶و ۳۵۷- ۳۶۰٫.

[۶]. درس خارج آیت الله سبحانی.

[۷]. اعجاز سوره مبارک حمد، محمدامین احمدی فقیه، نشر پژواک کیوان، ۱۳۹۰.