تامّلی در دروغ و دروغ گویی از منظر قرآن حکیم و احادیث

از جمله گناهان كبيره كه زشت ترين آن ها هم ناميده شده است، دروغ است كه انسان را در ديده ها خوار و در نظرها بي وقع و بي اعتناع مي سازد و باعث سرافكندگي در نزد خدا مي شود. دروغ اين است كه فردي سخن و چيز نادرستي را صحيح وانمود كند يا آنكه آن را انكار نمايد و چيز و چيز غير واقعي را، واقعي جلوه دهد يا باطل انگارد.

علل انگيزه دروغ و دروغگويي:

دروغ انگيزه هاي فراواني دارد كه بعضي از آن ها عبارتند از:

۱-بي ايمان و ضعيف اعتقاد

به عبارت ديگر دروغ با ايمان سازگاري ندارد، مرحوم نراقي در اين باره مي فرمايند: از رسول خدا، صلی الله علیه و آله و سلم، سوال كردند كه آيا انسان با ايمان ممكن است گاهي ترسو باشد؟ فرمودند: آري، باز پرسيدند آيا ممكن است بخيل باشد؟ فرمودند: آري، پرسيدند ممكن است دروغگو باشد؟ فرمودند:خير.

هم چنين از امام علي، علیه السلام، نقل شده كه فرمودند: انسان هيچ گاه طعم ايمان را نمي چشد تا دروغ را ترك گويد، خواه شوخي باشد يا بدي.

۲-شخصيت طلبي

افراد نادان و كم خرد گمان مي كنند كه مي توانند با دروغ براي خود شخصيت درست كنند به همين جهت گاهي تعريف ها دروغين از خود مي كنند در حالي كه دروغ گويي خود بزرگ ترين عامل بي شخصيت كردن انسان است.

۳-سود جويي از ضرر

از جايي كه انسان، هميشه دنبال منفعت است، لذا از كارهايي كه مانع جلب منفعت است جلوگيري مي كنند و بعضي از افراد نادان هم گمان مي كنند با دروغ مي توانند سود بيش تري به دست آورند در صورتي كه حق و واقعيت  در صدق و راستي است؛ زيرا، دروغ باعث سست شدن بنيان هاي جامعه و ترويج بدبيني مي شود و از جهت ديگر طبق بيانات معصومين، هلیهم السلام، دروغ باعث به وجود آمدن فقر مي شود. رسول خدا، صلی الله علیه و آله و سلم، فرمودند: نجات در راستي است.

۴-جلوگيري از رسوايي

بعضي از افراد براي اينكه در بعضي از اعمالي كه انجام داده اند رسوا نشوند و بتوانند خود را تبرئه نمايند به دروغ پناه مي برند در صورتي كه عكس آن است؛ زيرا، دروغ باعث بي آبرويي و شدت مجازات آن ها مي شود.

درمان دروغگويي

راه درمان آن چنين است كه انسان دروغگو در آيات و اخباري كه در مدُمّت دروغ وارد شده بينديشد تا بداند كه تا آن را ترك نكند، هلاك خواهد شد و بداند كه در بين مردم رسوا خواهد شد و او بايد در علل و انگيزه هاي پيدايش دروغ را بررسي كند و اگر طالب كمال و سعادت مادّي و معنوي خويش است با مجاهدت و مراقبت در گفتار خود بكوشد كه دروغ را ترك كرده و اين بيماري را در خود درمان كند.

دروغ كوچك و بزرگ ندارد

آنچه ميان خلق متعارف است در وقتي كه به هم ديگر چيزي را به خيال اينكه دروغ نيست متعارف مي كنند و جواب هاي بر خلاف دل مي گويد كه واقعاً از ته قلب اين چنين نبوده است و خلاف آن را بر زبان آورده اند پس دروغ بوده و گناه محسوب مي شود.

دروغ از روي مزاح و شوخي

از اقسام دروغ دروغ هايي است كه از روي شوخي و خنده گفته مي شود مثل اينكه به شخص ساده لوح خوش باوري بگوييد فلان زن مايل ازدواج با توست يا فلان شخص امشب تو را به ميهماني دعوت كرده و نظاير اينها مقتضاي اخبار عامه اي كه دلالت مطلق كذب دارد حرمت آنست و جمعي از فقها صريحاً فتوي به حرمت آن داده اند. و بعضي از فقها تفصيل داده اند و فرق گذارده اند بين جايي كه قرينه اي بر نبودن قصد جدي  در كلام است و جايي كه قرينه اي نيست يا بودن نشانه بر مزاح و شوخي، جايز و گرنه حرام خواهد بود ليكن احتياج آن است كه حتي با بودن قرينه بر هزلی هم از اين قسم شوخي هايي كه متضمن كذب است خود داري شود بايد از هرگونه دروغ پرهيز شود.

استثنائات دروغ

با اينكه دروغ از مهمترين گناهان است و خطرات زيادي براي هر انساني از نظر مادي و معنوي، فردي و اجتماعي دارد، ولي باز هم مواردي دارد كه به صورت استثناء در روايات اسلامي و سخنان فقها و علماي اخلاق به پيروي از احاديث آمده است اين موارد عمدتاً عبارتند از:

1. دروغ براي اصلاح ذات البین
2. دروغ براي اغفال دشمن در ميدان
3. در مقام تقيّه
4. براي دفع شر شيطان
5. در تمامي مواردي كه جان و ناموس انسان انسان به خطر ميافتد و براي نجات از خطر راهي جزء توسل به دروغ نيست.

تمام اين موارد را مي توان در يك قاعده ي كلّي خلاصه كرد و آن اينكه هدف هاي مهم تري به خطر بيفتد و براي دفع آن خطرات، توسل به دروغ ضرورت داشته باشد.

دروغ و دروغگویی از منظر قرآن کریم

خداوند در قرآن کریم می فرماید:

«خدا هرگز کسی که دروغگو و ناسپاس است را هدایت نمی کند.» (زمر، آیه 3)

و در جایی دیگر می فرماید:

«تنها کسانی دروغ می گویند که ایمان به آیات خدا ندارند و آنها دروغگویان واقعی هستند.»

اخبار و احادیث دروغ

1. دروغگو روسیاه است. چنانچه پيامبر اكرم، صلی الله علیه و آله و سلم، فرمودند: از دروغ بپرهيز زیرا كه روي دروغگو را سياه مي كند.
2. بوي گند دروغ، دروغگو به واسطه دروغ بوي دهانش در قيامت گنديده است.
3. دروغگو تخم دشمني و كبنه را در دل مي كارد.
4. خداوند او را هدايت نمي كند و راه حق را نشانش نمي دهد.

نبی اکرم، صلی الله علیه و آله و سلم، پیرامون دروغ فرمودند:

«از دروغ دوری کنید، که دروغ، انسان را به کارهای زشت راهنمایی می کند و کارهای زشت انسان را به جهنم می کشاند.»

« نشانه نفاق سه چیز است: سخنش دروغ باشد، خُلف وعده نماید و به امانت خیانت نماید.»

«سخنان حاشیه ای توریه ی برای فرار از دروغ است.»

«از دروغ بپرهیزید که نقطه مقابل ایمان است.»

«به دنبال راستگویی باشید، اگر چه خیال می کنید موجب نابودی، و محرومیت است بلکه راستی سبب نجات است و از دروغ پرهیز کنید، اگر چه خیال می کنید موجب نجات –در دنیا– است بلکه، موجب هلاکت ابدی است.»

«من بر کسی که مجادله را رها کند، هرچند حق با او باشد و کسی که دروغ نگوید، هر چند به شوخی باشد و کسی که اخلاقش را نیکو گرداند، خانه ای در حومه بهشت و خانه ای در مرکز بهشت و خانه ای در بالای بهشت ضمانت می کنم.»

وصی اعظم امیرالمؤمنین، علیه السلام، در این مورد فرمودند:

«نشانه ایمان این است که راستگویی را هر چند به زیان تو باشد بر دروغگویی، گر چه به سود تو باشد، ترجیح دهی.»

«دروغگو با دروغگویی خود سه چیز به دست می آورد: خشم خدا را نسبت به خود، نگاه تحقیرآمیز مردم را نسبت به خود و دشمنی فرشتگان را نسبت به خود.»

و امام حسن عسکری، علیه السلام، فرمودند:

«تمام پلیدی ها در اتاقی قرار داده شده و کلید آن اتاق، دروغ است.»

منبع: هفته نامه جهادگران -- شماره سی و هفتم دوره دهم
مسعود زمانپور - پیمان کاظمی