ضمن تبریک ماه شعبان، ماه پیامبر گرامی اسلام، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، تقدیم به پیشگاه آن حضرت.

حرف مقطّعه «ن» و اشاره‌ای به حروف مقطّعه‌ی قرآن حکیم

حروف مقطعه‌ی قرآن مبین اسرار و حقایق بی‌نهایتی دارند. به گوشه‌ای از حقایق حرف مقطّعه «ن» اشاره می‌شود:

1-حرف «ن» یکی از نام‌های مبارک پیامبر گرامی اسلام، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، است.

«كلبى، از نسب شناسان بزرگ عرب مى‌گويد: امام صادق، عليه‌السّلام، از من پرسيد: در قرآن مبین چند نام از نام‌هاى پيامبر خاتم،  ذكر شده است؟ گفتم: دو يا سه نام.

امام صادق، عليه‌السّلام، فرمود: ده نام از نام هاى پيامبر اكرم، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، در قرآن عظیم آمده است که عبارتنداز: محمّد؛ احمد؛ عبدالله؛ طه؛ يس؛ ن؛ مزمّل؛ مدّثّر؛ رسول؛ ذكر.

سپس آن حضرت براى هر اسمى آيه‌اى تلاوت فرمود. نيز فرمود: «ذكر» يكى از نام هاى محمّد، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، است و ما (اهل بيت، علیهم‌السّلام) اهل ذكر هستيم. كلبى! هر چه مى‌خواهى از ما سؤال كن.

كلبى مى‌گويد: از ابهت صادق آل محمّد، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، به خدا سوگند! تمام قرآن مجید را فراموش كردم و يك حرف به يادم نيامد تا سؤال كنم.»[1]

حضرت امام محمد باقر، علیه‌السّلام، فرمودند:

پنج نام پیامبر، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، که در قرآن حکیم ذکر نشده است عبارتنداز: فاتح؛ خاتم؛ کاف؛ مقفّی؛ حاشر.»[2]

پیامبر عزیز اسلام، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، را فاتح (گشاینده) می‌خوانند؛ زیرا، او اوّلین پیامبر از جهت رتبه و مقام نزد پروردگار است، و نیز به دلیل این که او اوّلین مخلوق خداوند است. خاتم (پایان‌بخش) می‌نامند؛ زیرا، او آخرین رسول خدا است. کاف (جلوگیر) می‌نامند؛ زیرا، خداوند به وسیله او بلاها و شرور را از مؤمنان دفع می‌کند. او را مقفّی (در پی ‌آینده) می‌گویند؛ زیرا، او در پی انبیای قبلی آمده است. حاشر (جمع کننده) می‌نامند؛ زیرا، همه مردم پس از او در روز پاداش در پیشگاه خداوند متعال گرد خواهند آمد.

برخى از مفسرین تا چهارصد نام و لقب پيامبر،  صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، را در قرآن کریم بر شمرده‌اند.[3]

پیامبر گرامی اسلام، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، فرمودند: «آغاز آفرینش حق تعالی با نور من بود، و از نور من علی، علیه‌السّلام، آفریده شد و سپس عرش و لوح پدید آمد.»[4]

در روایت دیگر: «آفرینش، از نور پیامبر آغاز و عرش از آن نور آفریده شد؛ «اوّل ما خلق الله نوری...»[5]

عرفا درباره حدیث مشهور نبوی، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، «اوّل ما خلق الله نوری» معتقدند: نخستین چیزی که خداوند متعال آفرید، نور محمّد، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، بود که به صورت آدم، علیه‌السّلام، و سپس با سایر پیامبران ظاهر شد، این نور همان روح الاهی است که در آدم، علیه‌السّلام، دمیده شد، بنابراین حقیقت محمّدی، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، مبدأ حیات و روح همه چیز، حیات آن‌ها، واسطه‌ی فیض بین خدا و بندگان و منبع فیض عارفان است.[6]

پیامبر اکرم، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «خداوند متعال پیش از آن که آدم، علیه‌السّلام، را بیافریند، من و اهل بیت (چهارده معصوم، علیهم‌السّلام) مرا از یک نور آفرید.»[7]

2-حروف مقطعه‌ي قرآن حکیم، از 14 حرف بدون تکرار تشکیل شده‌است و هر 14 حرف تشکیل دهنده‌ي حروف مقطعه، در سوره‌ي مبارک حمد ذکر شده‌است: «ا؛ ل؛ م؛ ص؛ ر؛ ک؛ ه؛ ی؛ ع؛ ط؛ س؛ ح؛ ق؛ ن.»[8]

3-تعداد انواع کلمات مقطعه‌ی بدون تکرار، که در آغاز 29 سوره‌ي قرآن مبین آمده‌است، 14 نوع است: «الم؛ المص؛ المر؛ الر؛ کهیعص؛ طه؛ طسم؛ طس؛ یس؛ ص؛ حم؛ عسق؛ ق؛ ن.»

4-حروف مقطّعه‌ی قرآن مجید، به اسمای حسنای خداوند متعال اشاره دارد.

5-اين 14 حرف مقطّعه به تعداد 14 معصوم، عليهم‌السّلام، بوده و اشاره به آن‌ها است. به‌تعبيري همه‌ي اين حروف در جمله زير جمع شده‏اند: «صِراطٌ عَليٍّ حَقٌّ نُمسِكُه»؛ راه علي، عليه‌السّلام، حقّ است، به آن چنگ مي‏زنيم.

6-روایتی از ابو عبدالله سفیان بن سعید الثوری در کتاب معانی الاخبار آمده‌است که امام صادق، عليه‌السّلام، در خصوص حروف مقطّعه فرمودند:

امّا «الم» كه در اوّل سوره‌ی بقره است، معنايش «انا اللّه الملك» است؛ يعنی، منم اللّه سلطان. امّا «الم»  كه در اول سوره‌ی آل‌عمران است معنايش «انا اللّه المجيد» است؛ يعنى، منم خداى مجيد.

معناى «المص»، «انا اللّه المقتدر الصادق» است؛ يعنى، منم خداى مقتدر صادق.

معناى «الر» اين است كه «انا اللّه الرؤف»، منم خداى رؤوف.

معناى «المر» اين است كه منم خداى محيى و مميت و رزاق.

معناى «كهيعص» اين است كه منم كافى و هادى و ولى و عالم و صادق الوعد.

«طه» خود يكى از اسمای رسول خدا، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، است؛ معنايش «يا طالب الحقّ الهادى اليه» است؛ يعنى، اى كه طالب حقّ و هدايت كننده‌ی خلق به سوى آنى، ما قرآن مجید را به سويت نازل نكرديم كه خود را از اندوه براى كفّار به سختى و مشقّت بيندازى! بلكه فرستاديم تا به وسيله‌ی آن نيكبخت باشى.

«طس» معنايش «انا الطالب السميع» است؛ يعنى منم طالب شنوا.

«طسم» معنايش منم طالب شنواى مبدى و معيد.

«يس» نيز يكى از اسمای رسول خدا، صلّى‌اللّه عليه و آله وسلّم، است؛ معنايش «يا ايها السامع للوحى و القرآن الحكيم انك لمن المرسلين على صراط مستقيم» است؛ یعنی، هان اى شنواى وحى و قرآن حكيم به درستى كه تو قطعاً از فرستادگان خدايى كه بر صراط مستقيم و مهيمن بر آنى استت.

«ص» نام چشمه‌اى است كه از زير عرش مى‌جوشد، و همين صاد بود كه رسول خدا، صلّى‌اللّه عليه و آله و سلّم، در معراج از آن وضو گرفت، و جبرئيل، علیه‌السّلام، روزى يك‌بار داخل آن مى‌شود و در آن فرو مى رود، و سپس بيرون آمده بال خود را تكان مى دهد، و هيچ قطره‌اى از بالش ‍ نمى‌چكد و نمى‌پرد، مگر آنكه خدا از آن فرشته‌اى خلق مى‌كند، تا او را تسبيح و تقديس و تكبير و حمد بگويد تا روز قيامت.

«حم» معنايش حميد مجيد است.

«حم-عسق» معنايش، حليم، مثيب (ثواب دهنده) عالم، سميع، قادر، قوى، است.

«ق» نام كوهى است كه محيط به زمين است و سبزى آسمان هم از آن است، و به وسيله آن كوه است كه خدا زمين را از اينكه اهلش را بلرزاند حفظ كرده.

«ن» نام نهرى است در بهشت كه خداى تعالى دستور داد منجمد (جامد) شو! منجمد شد، و مرکب شد و مداد (قلم) گشت و به قلم و مرکب فرمود: بنويس قلم هم در كتاب لوح محفوظ سطرگيرى كرد، و آنچه كه بود و تا قيامت خواهد بود همه را نوشت پس مداد از نور، و قلم از نور، و لوح هم لوحى از نور بود.

سفيان بن سعید اضافه مى كند سپس عرضه داشتم: يابن رسول اللّه! امر لوح و قلم و مداد را بيش‌تر برايم توضيح بده، و آنچه خدا به تو تعليم داده تعليمم ده.

امام، علیه‌السّلام، فرمودند: يابن سعيد اگر تو اهليّت براى شنیدن پاسخم را نداشتى! جوابت را نمى‌دادم؛ پس، بدانكه «ن» نام فرشته‌اى است كه آن را به قلم می‌دهد كه آن نيز فرشته‌اى است، و قلم هم به لوح می‌دهد كه آن نيز فرشته‌اى است، و لوح هم به اسرافيل و اسرافيل به ميكائيل و او به جبرئيل مى‌دهد، و جبرئيل هم به انبيا و رسولان خدا، صلوات اللّه عليهم، می‌دهند.

سفيان بن سعید مى‌گويد: آن‌گاه امام صادق، علیه‌السّلام، فرمود: برخيز كه بيش از اين برايت خطرى است!

7-تعداد حروف مقطعه‌ي تک حرفی (ن؛ ق؛ ص) که ابتدا نازل شده‌اند، در سوره‌ي مبارک حمد چهارده مرتبه تکرار شده‌است: ص:2+ق:1+ن:11=14=7×2.

8-حرف «ن» از لحاظ ترتیب حروف ابجد چهاردهمین حرف می‌باشد.

9-تعداد 14 حرف بدون تکرار در انتهای سوره‌های قرآن مجید آمده‌است. اوّلین آن حرف «ن» است. بیش‌ترین تکرار (42مرتبه) نیز حرف «ن» است. این حرو ف عبارتنداز: «ن؛ م؛ ر؛ ب؛ ا؛ ی؛ ط؛ د؛ ه؛ ظ؛ ث؛ ل؛ ف؛ س.»

10-حرف مقطعه‌ی «ن» جزو حروف تامّه است و حقایق بسیاری دارد. دو حرف «ک» و «ن» که در حروف مقطعه قرآن مبین یک مرتبه تکرار شده‌اند جزو حروف تامّه هستند و اشاره به «کن» وجودی است.[9]

11-در قرآن کریم یک سوره با حرف مقطعه‌ی «ن» شروع شده‌است. حرف «ن» تنها حرف نقطه‌دار از حروف مقطعه می‌باشد که یک‌مرتبه در حروف مقطعه آمده‌است و به‌صورت غیرمستقل (شماره‌ی آیه‌ی مستقل ندارد) ذکر شده‌است که در ابتدای سوره‌ی قلم آمده‌است:

﴿ن وَ القَلَمِ وَ ما یَسطُرُونَ﴾؛[10] ن و قسم به قلم! و آن چه خواهد نگاشت و سطربندی می‌کند.

12-مفسران ذیل آیه‌ی «ن و القلم» طبق روایات زیادی می‌نویسند: نخستین چیزی که خداوند متعال آفرید قلم است، سپس به او فرمان رسید بنویس به آنچه تا روز قیامت واقع خواهد شد، پس از قلم ابر رقیق و نازکی آفرید که بالا و پایین آن هوا بود، خداوند عرش خود را بر آب یعنی بر همان ابر رقیق مستقر ساخت: «...و کان عرشه علی الماء...»؛[11]

برخی گفته‌اند بعد از قلم کرسی را آفرید سپس عرش را و بعد از آن هوا را. در برخی روایات بعد از قلم، «ن» آفریده شده و «ن» را بعضی دوات و گاهی لوح محفوظ به نگارش آورده می‌دانند، آن سان که قلم را از نور می‌دانند و بعد از آفرینش قلم و «ن»، عقل را آفرید.[12]

13-تلفّظ حروف مقطّعه هنگام قرائت باید درست به کار رود. این حروف یک حرفی نوشته می‌شوند، ولی هنگام تلفّظ 2 یا 3 حرفی خوانده می‌شوند. حروفی که اسامی‌شان به همزه ختم می‌شود، مانند: راء، هنگام تلاوت در قرآن مبین بدون همزه تلفّظ می‌شوند، لذا اسامی حروف مقطعه 2 یا 3 حرفی اداء می‌شوند. دو حرفی‌ها عبارتنداز: حاء، راء، طاء، هاء، یاء. سه حرفی‌ها عبارتنداز: الف، سین، صاد، عَین، قاف، کاف، لام، میم، نون.

لازم به تذکر است که تمام قواعد تجویدی حروف اعم از ادغام، اظهار، اخفاء و احکام مد هنگام تلاوت این حروف رعایت می‌شود. به علّت سکون لازم مظهر تمام حروف مقطّعه‌ی 3 حرفی به اندازه شش الف کشیده می‌شوند و حالت «مد» دارند.

14-سه سوره‌ی «ص» و «ق» و «قلم» با حروف مقطعه‌ي تک حرفی «ص؛ ق؛ ن» آغاز می‌شوند و هرسه آیه‌ي غیرمستقل دارند. حروف مقطعه‌ی تک حرفی قبل از حروف مقطعه‌ی دیگر نازل شده‌اند و ترتیب نزول و تعداد تکرارشان از اعجاز انشای عددی برخوردار است.

15-اوّلین حرف مقطعه‌ی نازل شده حرف «ن» است و این حرف مقطعه یک کرتبه در قرآن مبین نازل شده است. دومین حرف مقطعه‌ی نازل شده حرف «ق» است و این حرف مقطعه دو مرتبه در قرآن عظیم نازل شده است. سومین حرف مقطعه‌ی نازل شده حرف «ص» است و این حرف مقطعه سه مرتبه در قرآن حکیم نازل شده است.

چهارمین مرتبه که جبرئیل امین، علیه‌السّلام، از طرف خداوند متعال بر پیامبر گرامی اسلام، فرود آمد، آیات ابتدایی سوره‌ی قلم را نازل کرد (ا-آیات ابتدایی علق؛ 2-آیات ابتدایی سوره‌ی مزمّل؛ 3-آیات ابتدایی سوره‌ی مدّثّر).

این امر اهمّیّت نوشتن و ثبت کردن آیات قرآن حکیم را نشان می‌دهد. بعد از این آیات اوّلین سوره‌ی کامل حمد یک‌جا نازل شد و به عنوان فاتحه‌الکتاب قرار گرفت.

16-حرف «ن» اشاره به حروف و قسم به آن و قسم به قرآن عظیم است.

17-حرف «ن» در تعبیری به ماهی اشاره دارد در داستان علم آموزی حضرت موسی، علیه‌السّلام، و حضرت خضر، علیه‌السّلام، ذکر شده‌است.

18-حرف «ن» به دوات نیز تعبیر شده است. در بعضی نقل‌ها، عنوان شده که حرف «ن» ریشه پارسی دارد.

19-ارزش ابجدی حرف «ن» برابر 50 است و در سوره‌ی قلم در 50 آیه حرف «ن» آمده‌است. این سوره 52 آیه دارد که در دو آیه (آیات 20 و 40) حرف «ن» نیامده‌است. اوّلین آن بعد از 19 آیه (در آیه‌ی 20)، نیامده و دومین آن نیز بعد از 19 آیه (در آیه‌ی 40)، نیامده‌است.

20-مشخّصات (شماره‌ی سوره و ارزش ابجدی) 3 سوره‌ای که یک حرف مقطعه دارند به ترتیب برابر: (ص: 38 و 90)؛ (ق: 50 و 100)؛ (ن: 68 و 50) است. از حاصل جمع این اعداد، عدد 399 به دست می‌آید که مضارب 19 و 7 دارد: 399=19×7×3.[13]

21-هفتمین و نوزدهمین و سی‌وهشتمین حرف نقطه‌دار در سوره‌ی مبارک حمد حرف «ن» است. در شمارش کلّ نقطه‌ها (56=7×8) از ابتدای سوره، نوزدهمین نقطه در حرف«ن» است و شمارش از انتهای سوره هم سی‌وهشتمین نقطه در همین حرف«ن» (در کلمه‌ی نعبد) است.

22-نوزدهمین نقطه از 56 نقطه‌ی سوره‌ی مبارک حمد نیز در کلمه‌ی «نعبد» است، و این«ن» از ابتدای سوره پنجمین «ن» در بین کلّ 11 تا «ن»‌های حاضر در سوره‌ی مبارک حمد بوده که می‌تواند نشانی از پنج‌تن آل‌عبا، علیهم‌السّلام، باشد.[14]

23-نوزدهمین حرف از حروف نقطه‌دار حرف «ن» است و در کلمه‌ی «نعبد» مي‌باشد، و از انتهای سوره، هفتمین«ن» از بین کلّ 11 تا «ن»های حاضر در سوره‌ی مبارک حمد می‌باشد.

24-حرف«ن» اوّلین مرتبه در کلمه‌ی «الرّحمن» و در اوّلین ﴿بسم الله الرّحمن الرّحیم﴾ آمده‌است که رحمت و بخشش خداوند مهرگستر برای تمام موجودات است. هفتمین حرف نقطه‌دار نیز در دومين کلمه‌ی «الرّحمن» در آیه‌ی سوم سوره‌ی عزیز حمد می‌باشد.

عن ابن عباس: إن «ن» آخر حرف من حروف الرحمن. قال: الر، و حم، و ن؛ الرحمن تعالى متقطعة.

25-بیست‌وهشتمین نقطه از ابتدای سوره در حرف «ن» است و از انتهای سوره هم در حرف «ن» قرار دارد: 28=7×4.

26-آيه‌ي ﴿ذي قوّه عند ذي العرش مكين﴾،[15] 19 حرف دارد و از 14 حرف عربي تشكيل شده‌است: «ذ؛ ي؛ ق؛ و؛ ﻫ؛ ع؛ ن؛ د؛ ا؛ ل؛ ر؛ ش؛ م؛ ك.»

اوّلین حرف «ن»، حرف هفتم، و آخرین آن حرف نوزدهم است. دو عدد 7 و 19 روابط بسیار و وابسته‌ای با هم دارند. حرف «ن» آخرين حرف آيه است. اگر حضور و عدم حضور حرف «ن» (با 0 و 1) را در كلمات آيه‌ي فوق مشخّص نماييم، عددي به‌دست مي‌آيد كه مضرب 7 دارد: 10100111=7×1442873.

27-در کلّ قرآن کریم، 133 آیه وجود دارد كه در آن دو تا «ن» كنار هم قرار دارد. کلّ قرآن مجيد 361 مورد یافت می‌شود كه درآن دو تا «ن» كنار هم (با فاصله و بی‌فاصله) وجود دارد: 19×19=361.

28-در نوزده (19) آیه‌ی آخر قرآن حکیم، یعنی، از آیه‌ی دوم سوره‌ی مسد (این آیه 19 حرف دارد) تا انتهای سوره‌ی ناس، 19 حرف «ن» آمده‌است.

29-میانگین تعداد حروف «ن» در 114 سوره‌ی قرآن مبین، برابر 465 حرف است. اگر سوره‌هایی را در نظر بگیریم که تعداد حروف مقطعه‌ی «ن» در آن‌ها از 465 حرف بیش‌تر باشد، با 38 سوره مواجه هستیم.[16]

30-در نوزده آیه‌ی ابتدایی قرآن کریم، از آیه‌ی اوّل سوره‌ی شريف حمد تا انتهای آیه‌ی 12 سوره‌ی بقره، 57 مرتبه حرف «ن» آمده‌است: 57=19×3.

محمّدامین احمدی فقیه

مبعث حضرت رسول اکرم، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم، 9/4/1390-شهر مقدس قم